ABD Başkanı Donald Trump, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Ankara’daki görüşmesi öncesinde CAATSA yaptırımlarına ilişkin dikkat çeken bir mesaj verdi. Trump, Türkiye’ye yönelik yaptırımlar için “Kaldıracağız” derken, “Zamanı geldi, dostlarımıza yaptırım uygulamak istemiyoruz” ifadelerini kullandı. Gözler şimdi CAATSA’nın ne olduğu, Türkiye’ye neden uygulandığı ve yaptırımların kaldırılmasının F-35 sürecine nasıl yansıyacağı sorularına çevrildi.
CAATSA, ABD’nin 2017’de yürürlüğe soktuğu; İran, Rusya ve Kuzey Kore’ye yönelik yaptırım mekanizmalarını içeren “Hasımlarıyla Yaptırımlar Yoluyla Mücadele Yasası” olarak biliniyor. Türkiye bakımından tartışmanın odağında ise Rusya’dan alınan S-400 hava savunma sistemi nedeniyle Savunma Sanayii Başkanlığına uygulanan yaptırımlar bulunuyor.
TRUMP CAATSA YAPTIRIMLARI İÇİN NE DEDİ?
Trump, Ankara’daki görüşme öncesinde gazetecilerin CAATSA sorusuna, Türkiye’ye yönelik yaptırımları kaldıracaklarını söyleyerek yanıt verdi. ABD Başkanı, Türkiye ile savunma ve ticaret başlıklarını da ele alacaklarını belirtti.
Trump ayrıca F-35 meselesinde karar verileceğini ifade etti. Ancak F-35 satışına veya Türkiye’nin programa yeniden dâhil edilmesine yönelik hukuki ve Kongre kaynaklı başlıkların henüz tamamen çözülmediği belirtiliyor.
CAATSA YAPTIRIMLARI NEDİR?
CAATSA’nın İngilizce açılımı, Countering America’s Adversaries Through Sanctions Act. Yasa, ABD’nin ulusal güvenlik tehdidi olarak gördüğü İran, Rusya ve Kuzey Kore ile belirli alanlarda iş yapan kişi, kurum ve ülkeler için yaptırım uygulanmasına imkân tanıyor.
Yasanın Türkiye ile doğrudan ilişkilendirilen bölümü ise Rusya’nın savunma veya istihbarat sektörüyle “önemli işlem” yapan kişi ve kurumlara yönelik yaptırımları düzenleyen 231. madde oldu.
TÜRKİYE’YE CAATSA NEDEN UYGULANDI?
ABD, Türkiye’nin Rusya’dan S-400 hava savunma sistemi satın almasını CAATSA’nın 231. maddesi kapsamında yaptırıma gerekçe gösterdi. Washington, Aralık 2020’de Savunma Sanayii Başkanlığına ve dönemin bazı üst düzey yöneticilerine yaptırım uyguladı.
S-400 krizi, Türkiye’nin F-35 programından çıkarılmasıyla da sonuçlandı. Ankara ise bu kararı uzun süredir haksız ve hukuka aykırı olarak değerlendiriyor.
CAATSA’NIN 231. MADDESİ NE DİYOR?
CAATSA’nın 231. maddesi, Rusya Federasyonu’nun savunma veya istihbarat sektörüyle önemli düzeyde işlem yaptığı belirlenen kişi ya da kurumlara yaptırım uygulanmasını öngörüyor.
Yasa, ABD Başkanı’nın bu kapsamda belirlenen kişi veya kurumlar için 235. maddede sıralanan yaptırım seçeneklerinden en az beşini uygulamasını düzenliyor.
CAATSA YAPTIRIMLARI NELER?
CAATSA’nın 235. maddesi, ABD yönetimine 12 farklı yaptırım seçeneği sunuyor. Her olayda bütün yaptırımların aynı anda uygulanması gerekmiyor; yaptırım kapsamındaki kişi ya da kurum için bu seçeneklerden en az beşi belirlenebiliyor.
TÜRKİYE’YE HANGİ CAATSA YAPTIRIMLARI UYGULANDI?
ABD Hazine Bakanlığı’nın 14 Aralık 2020 tarihli açıklamasına göre Savunma Sanayii Başkanlığı için beş yaptırım kalemi seçildi. Bunlar; ABD İhracat-İthalat Bankası desteğinin kesilmesi, ihracat lisanslarının sınırlandırılması, ABD finans kuruluşlarından kredi kısıtlaması, uluslararası finans kuruluşlarındaki kredi girişimlerine karşı çıkılması ve kurumun üst düzey yöneticilerine yönelik yaptırım yetkisiydi.
Bireysel yaptırım uygulanan isimler için ise mal varlığına yönelik işlem kısıtlamaları, döviz ve bankacılık işlemlerinde sınırlamalar ile ABD’ye giriş yasağı gibi başlıklar devreye alındı.
CAATSA YAPTIRIMLARI KİMLERE UYGULANDI?
Yaptırımların hedefindeki kurum Savunma Sanayii Başkanlığı oldu. Bireysel yaptırım listesinde ise dönemin Savunma Sanayii Başkanı İsmail Demir ile Faruk Yiğit, Serhat Gençoğlu ve Mustafa Alper Deniz yer aldı.
CAATSA YAPTIRIMLARI KALKARSA NE OLUR?
CAATSA yaptırımlarının resmen kaldırılması hâlinde, Savunma Sanayii Başkanlığına yönelik ihracat lisansı, kredi ve uluslararası finansman alanındaki kısıtlamaların sona ermesi gündeme gelecek. Bu adım, Türkiye-ABD savunma sanayii iş birliği bakımından önemli bir diplomatik eşik olarak değerlendirilecek.
Ancak CAATSA’nın kalkması, Türkiye’nin F-35 programına otomatik olarak geri döneceği anlamına gelmiyor. Trump, F-35 konusunda ayrıca karar verileceğini söylerken; olası satış veya programla ilgili gelişmelerde ABD yönetimi, Kongre ve hukuki süreçlerin etkili olacağı belirtiliyor.
CAATSA YAPTIRIMLARI NASIL KALDIRILIR?
CAATSA’nın 236. maddesine göre ABD Başkanı, yaptırımların kaldırılması için Kongre’nin ilgili komitelerine bildirim ve gerekçe sunabiliyor. Yasada, yaptırıma gerekçe gösterilen faaliyetin sonlandırıldığına veya bunun için doğrulanabilir adımlar atıldığına ilişkin güvence aranıyor.
Bu nedenle Trump’ın Ankara’da verdiği mesaj siyasi açıdan güçlü bir irade beyanı olarak öne çıkarken, yaptırımların kaldırılmasının resmî uygulama adımları ve takvimi Washington’dan gelecek kararlarla netleşecek.
F-35 SÜRECİ CAATSA’DAN AYRI MI?
CAATSA yaptırımları ile F-35 meselesi aynı S-400 krizinin ardından gündeme geldi. Türkiye, S-400 alımı sonrasında F-35 programından çıkarıldı; Washington ise 2020’de Savunma Sanayii Başkanlığına CAATSA yaptırımları uyguladı.
Trump’ın “yaptırımları kaldıracağız” açıklaması, F-35 konusunda da yeni bir sayfa beklentisini güçlendirdi. Buna karşın F-35 süreci için henüz kesinleşmiş bir satış, teslimat ya da programa dönüş kararı açıklanmadı.
