Bir odadan diğerine geçtiğiniz an ne yapacağınızı unutuyorsanız yalnız değilsiniz. Uzmanlar, bu durumun bir hastalık belirtisi olmadığını, beynin ‘konum güncelleme’ işlevinden kaynaklandığını deneylerle kanıtladı.
Bu hafta, çokça karşılaşılan yeni bir psikolojik ve nörolojik durumu ele aldık. Beyin hafızasının ve çalışma belleğinin çevresel değişikliklere verdiği doğal bir tepki: Kapı Eşiği Etkisi. Temel özelliklerini ve işleyişini değerli hocamız, Kardiyolog Prof. Dr. Gülümser Heper’e sorduk.
KAPIDAN GEÇERKEN UNUTUYORUZ
- Kapı Eşiği Etkisi’ni bize tanımlar mısınız?
Hayatı boyunca yakınlarından ya da arkadaşlarından şu cümleleri duyan ya da bizzat yaşayan çok kişi vardır: ‘Bir şey yapmaya karar veriyorum. Bir odadan diğerine geçinceye kadar ne yapacağımı unutuyorum. Neydi neydi diye düşünüp duruyorum. Nice sonra yapacağım şey aklıma geliyor. Bunuyor muyum diye çok korkuyorum’.
Tıpta bu olgu Kapı Eşiği Etkisi olarak tanımlanır. Gerçekten de kişi bir kapıdan geçtiğinde belleğinde kısa süreli bir kayıp ya da boşluk yaşar. Çoğunlukla da yapacağı işi karar verdiği odaya döndüğünde aniden hatırlar.
Araştırmacılar, sadece bir kapıdan geçmenin unutmaya neden olduğunu ilginç deneylerle belgelediler. Beynin konum güncellemesi gerektiren bir fonksiyonunun olduğunu anladılar. Bu verileri açıklamak için en sık başvurulan teori Olay Ufku Modeli’dir. Bu modelde kişinin kendisini kapıdan geçerken görmesinin önemini ve olgunun ona olan bağlılığını açıkladılar.
Modelde katılımcılar iki gruba ayrıldı. Bir grup gerçek bir kapıdan geçerken diğer bir grup sanal bir kapıdan geçtiler ve her iki deneyde de Olay Ufku Modeli ile uyumlu olarak daha fazla unutma meydana geldi.
Olay Bilişi üzerine yapılan araştırmalar, hızla gelişmekte ve insan bilişinin temel yönlerini ortaya koymaktadır.
YENİ HAREKETLERLE HATIRLAMA HATASI ARTAR
- Olay Bilişi nedir?
Olaylar insan deneyiminin merkezindedir ve Olay Bilişi, insanların onları nasıl algıladığı, kavradığı, hakkında konuştuğu ve hatırladığı üzerine yapılan çalışmadır.
İnsanlarda yeni hareketler, mekânsal konum değişimleri, yeni karakterler, yeni nesneler, nedenler ve hedefler gibi önemli durum özellikleri değiştiğinde, hatırlama hatası artar. Yani beyin mevcut olay modeline göre güncellenir ve bu bir olay sınırı olarak deneyimlenir. Olay yapısının hafızayı engelleme etkisi, konum güncelleme etkisiyle açıkça görülmektedir. Bu olgu, insanlar kapılardan geçerken ortaya çıkar.
ÇALIŞMALAR
- Deneysel gözlemleri yapılmış mıdır?
Sanal ortamda yapılan bir deneyde, insanlar sanal bir ortamda gezinmiş ve taşıdıkları nesnelerin kimlikleri sorgulanmıştır. Bir nesneyi aldıktan ve sabit bir mesafe yürüdükten sonra, bu yürüyüş bir kapıdan geçmeyi içeriyorsa hafızanın daha zayıf olduğu tespit edilmiştir. Yani olgu, hem bilgisayar ekranı, hem de gerçek hayat için geçerlidir. Bir odadan ikinci bir odaya ve ardından üçüncü bir odaya geçmek, orijinal odaya geri dönmekten daha kötü bir hafızaya yol açar. Yakın zamanda yapılan bir çalışmada bu performans modelinin genç ve yaşlı yetişkinlerde benzer olduğu ve insanların uzun süreli hafızadaki olay modellerini benzer şekilde yönettikleri öne sürülmüştür.
- Sonuç olarak bu konuda çalışmaların ulaştığı son durum nedir?
Olay Bilişi, çok çeşitli bilişsel olgular için önemli sonuçlar doğuran, hızla gelişen bir çalışma alanıdır. Olay Bilişi, eylemlerin anlık olarak gerçekleştiği sırada işlenmesini, çalışma belleğindeki bilgileri yönetmek için olay bilgisinin kullanılmasını ve uzun süreli bellekten bilginin geri çağrılmasını içerir. Bu çalışma alanı, çeşitli bireysel ve grup farklılıkları hakkında bazı aydınlatıcı bilgiler sunacak kadar olgunlaşmıştır.
