Yapay zekâ teknokrasisi kaçınılmaz mı?

Yönetim Danışmanı BARIŞ SAZAK

İsviçre'de bu ay gerçekleştiri­len referandumda nüfusun 10 milyonla sınırlanması oyla­maya sunuldu. Sonuçta halk öneri­yi veto etti. Ancak evet seçeneğinin yüzde 40’ın üzerinde seyretmesi, kişi başı gelirde dünya birinciliği­ne koşan bir ülkede bile büyüme­nin artık herkesi taşıyamadığına dair kaygının ne denli derinleşti­ğini gösteriyor. Birkaç hafta önce Samsung Electronics, bellek çi­pi bölümü çalışanlarına grevi ön­lemek için yaklaşık 350 bin euro prim teklif etti. Aynı dönemde Çin hükümeti, Meta'nın yerel yapay zekâ girişimi Manus'u 2 milyar do­lara satın almasını veto etti.

Bu üç gelişme birbirinden ba­ğımsız görünse de işaret ettiği kav­ramsal kırılım aynı. Artık kimin neyi geliştirip ürettiği kadar, hangi teknolojileri dışladığı da belirleyi­ci. Rekabetçilik veri, yetenek, ser­maye ve kritik teknoloji üzerindeki denetimlerle ölçülüyor.

Eurasia Group kurucusu Ian Bremmer'in ünlü J-Eğrisi teorisi, son yirmi yılın en işlevli jeopolitik analizlerinden biriydi. Modele gö­re kapalı rejimler izole olarak istik­rar sağlarken, açılma çabaları san­cılı bir istikrarsızlığa, ancak süreç tamamlanırsa daha engin bir de­mokrasi ve sağlam bir istikrara yol açmaktaydı. Demokratikleşme, li­beralleşme, ticaret anlaşmaları gi­bi unsurlar J'nin açık koluna yer­leşiyordu.

Liberal sınıfta değerlendirile­meyecek, daha otokratik, verimli ama hesap verebilirlik açısından farklı kurumsal yapılara sahip sis­temler iktisadi gelişim ve rekabet­çilik bakımından artık daha revaç­ta. Rekabetçilik ile demokrasi ara­sındaki bu mesafenin açılması da yapısal bir mesele.

IMD Dünya Rekabetçilik Mer­kezi Direktörü Arturo Bris'in 'L Eğrisi' olarak tanımladığı yakla­şım; yeni dönemde istikrar ve güç dengesiyle gelişmiş teknolojileri (başta yapay zekâ) geliştirme, ko­nuşlandırma ve yönetme kapasi­tesine bağlı. Eğrinin L harfi olarak tanımlanması hem matematiksel hem de felsefi. Leviathan’a atıfla “L” harfinin dikey kısmı yüksek teknolojik kapasiteyi elinde bu­lunduranlar. Geri kalanlar dipte yatayda yer almakta.

Yapay zekâ: Üretkenlikten yönetime

IMD kavramsal dönüşümü dört başlıkta incelemiş. Toplumsal olarak İsviçre referandumu sem­bolik. Büyümenin niteliği sor­gulanırken, kimin yararlandığı, servetin nasıl dağıldığı, yaşam standartlarının sürdürülüp sür­dürülemeyeceği gibi sorular artık refah devletlerinde de gündemde.

Samsung'un prim teklifinin getirdiği iktisadi dönüşüm daha derin. Emek ile sermaye arasın­daki denge, sermaye ile 'strate­jik yetenekler' arasındaki gerilime dönüşmek­te. Niş ve yüksek katma değerli uz­manlığa sahip bireyler orantı­sız değer yara­tıyor. Geri ka­lan emek gücü ya metalaşıyor ya da bütü­nüyle dışla­nıyor. Yapay zekâ bu ay­rışmayı hızlandıracaktır.

Kurumsal altyapıda çok taraflı kural bazlı sistemler çözülmekte. Çin'in Manus anlaşmasını engel­lemesi ile ABD'nin gelişmiş Anth­ropic gibi yapay zekâ teknolojile­rine yönelik ihracat kısıtlamaları, kritik teknolojilerin artık jeopo­litik dinamiklerin birincil unsu­ru hâline geldiğini somut biçimde gösteriyor. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) bu alanlarda devre dışı ka­lırken, ikili anlaşmalar ve siyasi güç gösterileri öne çıkmakta.

Siyasi olarak zayıflayan or­ta sınıfla birlikte Avrupa'da bile gençler arasında aşırı sağa yöne­lik destek artışta. Ancak asıl kırıl­ma ülkeler arası rekabetçilik sı­ralamalarındaki durum. Liberal demokrasi­lerin teknokratik sistemlere karşı gerilemesi, cid­diye alınma­sı gereken bir sinyal.

Yapay zekâ­nın jeopolitik boyutu artık yadsınamaz bir gerçek. Gö­zetleme, enformasyon denetimi ve güvenlik uygulamalarındaki kul­lanımı, teknolojiyi devlet gücünü pekiştiren bir enstrümana dönüş­türüyor. Sermaye de yapay zekâ­nın etrafında yoğunlaşıyor. MSCI Tüm Ülkeler Dünya Endeksi'nin yüzde 32’si teknoloji ağırlıklı his­selerden oluşuyor. Veri merkezleri ve enerji altyapısı için elzem kay­naklar, yarışı salt bir yazılım reka­betinden çıkararak, hammadde, enerji ve lojistik hâkimiyeti me­selesine dönüştürdü. İyi bir yapay zekâ modeli geliştirmek yetmiyor. Modeli besleyen girdileri de kont­rol etmek gerekiyor.

Bris'in 'yapay zekâ teknokra­sisi' (AI-tocracy) olarak adlan­dırdığı teknolojik hâki­miyet, siyasi dene­timi pekiştiriyor. Verimlilik kaza­nımları demok­rasinin pahası­na elde ediliyor. Bremer’ın kla­sik J Eğrisi'nde şeffaflık ve de­netim istikrar ve değer üretme­de katalizör tesiri yapmaktaydı. Yeni L Eğri­si'nde bu seçenek ortadan kalkıyor.

Türkiye hangi kolda?

Türkiye gibi gelişmekte olan ül­keler, L Eğrisi'nin yarattığı gerili­mi hem coğrafi hem kurumsal kat­manlarıyla derinden hissetmekte. Batı teknoloji ekosistemi ile Çin ve Körfez sermayesi arasında giderek belirginleşen bir eksen üzerinde konumlanıyor. Bu konum hem bir manevra alanı hem de bir kırılgan­lık. Ana üretici olmayınca, L’nin ta­banına birçok konuda demir atmak durumunda kalıyorsunuz.

Teknolojik egemenliği devlet eliyle kurumsallaştırma çabala­rı da gelişmekte olan ülkeler için ters tepebiliyor. Örneğin kurumsal boyutta Türkiye'nin TROY ödeme altyapısı, FAST anlık ödeme sis­temi ve veri egemenliğine yönelik düzenleme tercihleri, dijital eko­nomi üzerindeki ulusal denetimi güçlendirme iradesinin somut gös­tergesi. Ancak bu koruyucu refleks zaman zaman uluslararası serma­ye ve teknoloji ortaklıkları için cay­dırıcı bir ortam da üretiyor.

Diğer yandan yetenek meselesi de yapısal bir sorun olarak varlığı­nı sürdürüyor. Üniversitelerden ye­tişen mühendis ve veri bilimi uzmanlarının önemli bir bölümü Avrupa, Kör­fez ve Kuzey Ame­rika'ya yönelme­ye devam ediyor. Samsung'un prim teklifinin simge­lediği 'stratejik ye­tenek ekonomisi', Türkiye için hem bir uyarı hem de bir fırsat işareti.

Bu yarışta tutu­nabilmek için yeteneklere çekici koşulları sağlamak şart. Ben­ce bu en başta şehirlerin kentsel, mimari ve içerik tasarımından baş­lamalı. Türkiye'nin Orta Koridor üzerinden Orta Asya ve Kafkasya ile kurduğu bağlantı ağı jeopolitik açıdan değerleniyor. Bunun ötesin­de regülatif çerçevede, Türkiye'nin 2023-2030 Yapay Zekâ Stratejisi doğru yönde atılmış bir adım. An­cak uygulama hızı ve finansmanın derinliği belirleyici olacak.

Teknoloji kimin için?

Rekabetçilik ile demokrasi ay­rışıyor. Bunun bir trend mi yoksa konjonktürel bir sapma mı oldu­ğuna henüz net bir yanıt vermek güç. Ancak teknolojik kapasite ile demokratik kurumlar arasın­daki varsayılan uyumun sarsıl­maya başladığı bir döneme giri­yoruz. Teknoloji yalnızca serveti değil, siyasi gücü de yoğunlaştırı­yor. Türkiye'nin demokratik ku­rumlarının sağlamlığı ile tekno­loji politikası, bütünleşik biçimde ele alınmak zorunda. Yapay zekâ yönetişimi bir regülasyon mesele­si olmasının yanında aynı zaman­da siyasi bir tercih. Kimin hangi modeli nasıl denetlediği, veriye kimin nasıl eriştiği gibi soruların yanıtları sadece piyasa verimlili­ğini değil, kurumsal gücün nerede toplandığını ve hangi unsurların dışlanacağını belirliyor.

21. yüzyılın nihai rekabeti sa­dece teknolojiler arasında olma­yacak. Teknolojinin ne için var ol­duğuna dair farklı yaklaşımlar arasında da olacak. Yapay zekâ­nın vatandaşlara mı yoksa iktida­ra mı hizmet edeceği sorusu tek­nik olmanın ötesinde derin bir si­yasi seçim. L Eğrisi'nin mantığıyla bu seçimi ertelemek mümkün de­ğil. Teknolojik kapasite artık hem verimlilik hem de güç dağılımının belirleyicisi. Biri olmadan diğeri, uzun vadede kendi kendini aşın­dırıyor. L-eğrisinin (Leviathan) dik çıkışında yer edinmek mi, yok­sa yatay zemininde sürüklenip git­mek mi? Bu soru önümüzdeki on yıla dair belki de en belirleyici olan.